بررسی نگاه مدرسان باتجربه به آموزش شیمی؛ از تفاوت توضیحدادن و یادگیری تا نقش مدلهای مولکولی، مشارکت دانشآموز و انعطاف در تدریس.
تخته پر از فرمول شده است. معلم شیمی با تسلط و اعتمادبهنفس از یک مبحث به مبحث بعدی میرود، چند مسئله دشوار را سریع حل میکند و هنوز فرصت دارد نکتههای بیشتری هم بگوید. دانشآموز با رضایت از کلاس بیرون میآید و میگوید: «عجب معلم خوبی!» اما اگر فردا با سؤالی متفاوت روبهرو شود، آیا باز هم همینقدر مطمئن خواهد بود؟
گاهی آنچه یک کلاس را حرفهای جلوه میدهد، با آنچه به یادگیری واقعی کمک میکند یکسان نیست. سرعت حل مسئله، توضیحهای مفصل و تسلط کلامی میتوانند چشمگیر باشند؛ اما از نگاه مدرسان باتجربه، برای قضاوت درباره کیفیت تدریس شیمی باید به نشانههای کمتر دیدهشدهای هم توجه کرد.
آیا توضیح بیشتر به معنای تدریس بهتر شیمی است؟
گاهی معلم در یک جلسه آنقدر نکته، فرمول و مثال مطرح میکند که دانشآموز احساس میکند چیزهای زیادی یاد گرفته است. اما حجم مطالب تدریسشده لزوماً نشاندهنده میزان یادگیری نیست. آنچه اهمیت دارد، فرصتی است که دانشآموز برای فهمیدن و بهکارگرفتن آموختههایش پیدا میکند.
فرض کنید معلم مبحث تعادل شیمیایی را با چند نمودار و فرمول توضیح داده است. دانشآموز هم تمام مراحل را دنبال میکند، اما وقتی از او میپرسند تغییر غلظت یکی از مواد چه اثری بر تعادل دارد، نمیتواند دلیل پاسخ خود را بیان کند.
از نگاه برخی مدرسان باتجربه، هنر تدریس فقط در خوب توضیحدادن نیست؛ در تشخیص زمان مناسب برای توقف، پرسیدن و فرصتدادن به فکرکردن هم هست. گاهی یک پرسش کوتاه میان درس، بیشتر از چند دقیقه توضیح اضافه به فهم دانشآموز کمک میکند.
البته شناخت چنین مهارتی پیش از شروع کلاس آسان نیست. بررسی سوابق و نحوه معرفی مدرس میتواند سرنخهایی اولیه درباره تجربه و شیوه ارائه او در اختیارمان بگذارد. برای نمونه، در فهرست معلمان شیمی استادبانک میتوان اطلاعات مدرسان و ویدئوی معرفی برخی از آنها را بررسی کرد. این اطلاعات برای شناخت اولیه مفیدند، اما جای مشاهده شیوه تدریس در عمل را نمیگیرند.
کیفیت توضیح فقط به حجم و زمانبندی آن وابسته نیست. در شیمی، معلم باید بتواند میان فرمولهای روی کاغذ، پدیدههای قابلمشاهده و اتفاقهایی که در سطح ذرات رخ میدهند، ارتباط برقرار کند.
یک ویژگی کمتر دیدهشده معلم شیمی؛ پیوند فرمولها با دنیای واقعی
در شیمی، گاهی فاصله زیادی میان دیدن یک پدیده و فهمیدن دلیل آن وجود دارد. دانشآموز ممکن است تغییر رنگ یک محلول را مشاهده کند یا معادله یک واکنش را بهدرستی بنویسد، اما نداند در مقیاس اتمها و مولکولها چه اتفاقی افتاده است.
یکی از مهارتهای مهم معلم شیمی، برقراری ارتباط میان سه دنیای متفاوت است: آنچه با چشم میبینیم، آنچه در سطح ذرات رخ میدهد و فرمولهایی که برای توضیح این تغییرات به کار میبریم. آشنایی با هر سه کافی نیست؛ مدرس باید بتواند دانشآموز را از یکی به دیگری برساند.
چرا مشاهده یک پدیده شیمیایی همیشه به معنای فهمیدن آن نیست؟
فرض کنید معلم مقداری نمک را در آب میریزد. بلورهای سفید بهتدریج ناپدید میشوند و دانشآموز با علاقه آزمایش را تماشا میکند. اما اگر بپرسیم «نمک کجا رفت؟»، شاید پاسخ روشنی نداشته باشد.
اینجاست که توضیح تخصصی اهمیت پیدا میکند. معلم میتواند نشان دهد که نمک از بین نرفته، بلکه یونهای سازنده آن از شبکه بلوری جدا شده و در آب پراکنده شدهاند. سپس این اتفاق را به نمادهای شیمیایی کتاب ارتباط دهد.
از نگاه متخصصان آموزش شیمی، فهم یک پدیده زمانی عمیقتر میشود که دانشآموز بتواند میان مشاهده، مدل ذرهای و زبان فرمولها ارتباط برقرار کند.
بااینحال، اینکه دانشآموز چنین ارتباطی را واقعاً درک کرده یا فقط توضیحات معلم را دنبال میکند، همیشه از واکنش ظاهری او معلوم نمیشود.
دانشآموزی که در تمام کلاس ساکت است، چقدر یاد میگیرد؟
معلم توضیح میدهد، دانشآموز به تخته نگاه میکند و هر بار که میشنود «متوجه شدی؟»، سر تکان میدهد و میگوید «بله». کلاس آرام و منظم پیش میرود، اما هنوز یک سؤال مهم بیپاسخ مانده است: دانشآموز واقعاً مطلب را فهمیده یا فقط توضیحات معلم را دنبال کرده است؟
سکوت همیشه نشانه بدی نیست؛ گاهی دانشآموز برای فکرکردن به زمان نیاز دارد. مسئله زمانی پیش میآید که فرصتی برای بیان برداشتها و پرسیدن سؤال نداشته باشد. در چنین شرایطی، ممکن است سوءبرداشتهای او تا زمان امتحان پنهان بمانند.
مثلاً پس از آموزش مبحث اسید و باز، معلم میتواند بهجای پرسیدن «همهچیز روشن است؟»، بپرسد: «اگر چند قطره محلول اسیدی به آب خنثی حاوی شناساگر کلم قرمز اضافه کنیم، انتظار داری رنگ آن چه تغییری کند؟ چرا؟»
حتی پاسخ اشتباه هم ارزشمند است؛ چون به معلم نشان میدهد دانشآموز چگونه فکر میکند.
از نگاه مدرسانی که بر گفتوگوی آموزشی تأکید دارند، مشارکت دانشآموز به معنای حرفزدن مداوم نیست؛ مهم این است که فرصت پیشبینی، استدلال و توضیح آموختههایش را داشته باشد.
اما اگر پاسخ دانشآموز نشان دهد هنوز مفهوم را درک نکرده است، تکرار همان توضیح یا پرسیدن سؤالهای مشابه چقدر کمک میکند؟ اینجاست که مهارت دیگری اهمیت پیدا میکند: توانایی معلم در تغییر شیوه تدریس، متناسب با آنچه دانشآموز نیاز دارد.
چرا یک شیوه تدریس ثابت برای همه دانشآموزان جواب نمیدهد؟
معلم درباره ساختار مولکول آب توضیح میدهد و شکل آن را روی تخته میکشد، اما دانشآموز هنوز نمیتواند نحوه قرارگرفتن اتمها را در فضای سهبعدی تصور کند. معلم بهجای تکرار همان توضیح، از یک مدل مولکولی استفاده میکند تا نشان دهد دو اتم هیدروژن چگونه با زاویه به اتم اکسیژن متصل شدهاند. سپس از دانشآموز میخواهد خودش مدل را بسازد و شکل مولکول را توضیح دهد.
تغییر شیوه تدریس فقط برای جذابترکردن کلاس نیست؛ باید به فهم بهتر دانشآموز کمک کند. توضیحی که برای یک نفر کافی است، ممکن است برای دیگری نیاز به تصویر، نمایش عملی یا پرسشهای بیشتری داشته باشد.
یکی دیگر از روشهای مطرح در آموزش علوم، بلند فکرکردن معلم هنگام تدریس است. در این روش، مدرس فقط پاسخ نهایی را نشان نمیدهد، بلکه مراحل استدلال خود را هم توضیح میدهد. مثلاً هنگام بررسی ساختار یک مولکول، میگوید چه اطلاعاتی را در نظر گرفته و چگونه به شکل آن رسیده است. به این ترتیب، دانشآموز علاوه بر نتیجه، با مسیر فکرکردن معلم نیز آشنا میشود.
مهارت معلم در انتخاب آگاهانه میان این روشهاست؛ اینکه از واکنش دانشآموز بفهمد چه زمانی باید توضیح بدهد، مدل نشان دهد یا فرصت فکرکردن بیشتری فراهم کند.
این توانایی همیشه در نگاه اول آشکار نیست. پس هنگام انتخاب معلم خصوصی شیمی، چطور میتوان نشانههای آن را تشخیص داد؟
هنگام انتخاب معلم خصوصی شیمی، چطور فریب ظاهر یک تدریس خوب را نخوریم؟
دیدن یک ویدئوی پرانرژی یا شنیدن توضیحی روان میتواند نظرمان را به مدرس جلب کند. اما همانطور که دیدیم، بخشی از کیفیت تدریس زمانی آشکار میشود که دانشآموز سؤال میپرسد، اشتباه میکند یا با وجود توضیحات معلم، هنوز مطلبی را نفهمیده است. پس برای شناخت بهتر مدرس، باید فراتر از نحوه ارائه درس، به شیوه برخورد او با این موقعیتها توجه کنیم.
در گفتوگوی اولیه، بهجای پرسیدن سؤال کلی «روش تدریس شما چطور است؟»، موقعیتی مشخص مطرح کنید: «اگر دانشآموز پس از توضیح یک مبحث شیمی هنوز نتواند دلیل یک پدیده را بیان کند، چه میکنید؟»
در پاسخ مدرس، به سه نکته توجه کنید:
- شیوه توضیح: آیا فقط همان مطالب را تکرار میکند یا میتواند مفهوم را از زاویه متفاوتی توضیح دهد؟
- مشارکت دانشآموز: آیا تلاش میکند با پرسشهای هدفمند، دانشآموز را به بیان برداشت و استدلال خودش تشویق کند؟
- انعطاف آموزشی: آیا متناسب با موقعیت، استفاده از تصویر، مدل مولکولی یا روش دیگری را پیشنهاد میدهد و دلیل انتخابش را توضیح میدهد؟
اگر امکان مشاهده بخشی از تدریس یا شرکت در جلسه آزمایشی وجود داشته باشد، میتوان این نشانهها را در عمل هم بررسی کرد؛ بهویژه نحوه واکنش معلم به پاسخهای اشتباه دانشآموز.
البته یک گفتوگوی کوتاه یا جلسه آزمایشی برای قضاوت قطعی کافی نیست. هدف این است که انتخاب مدرس فقط بر پایه تسلط کلامی و جذابیت ظاهری کلاس نباشد؛ بلکه توانایی او در همراهکردن دانشآموز با فرایند یادگیری نیز مورد توجه قرار گیرد.
معیار نهایی؛ دانشآموز از کلاس شیمی چه چیزی به دست میآورد؟
در پایان یک جلسه شیمی، پرشدن تخته از فرمولها و تمامشدن چند مبحث، بهتنهایی نشانه موفقیت آموزش نیست. ارزش کلاس زمانی بیشتر آشکار میشود که دانشآموز بتواند درباره آنچه آموخته توضیح دهد، دلیل پاسخهایش را بیان کند و در مواجهه با پرسشهای تازه، مستقلتر فکر کند.
هنگام انتخاب معلم خصوصی شیمی، فقط نپرسیم مدرس چه چیزهایی را آموزش میدهد؛ ببینیم چه فرصتی برای یادگرفتن در اختیار دانشآموز میگذارد. همین تغییر نگاه میتواند به انتخابی سنجیدهتر منجر شود.